Ιστορία της πόλεως Αθηνών κατά τους μέσους αιώνας - Τόμος Β΄

Το τρίτομο έργο του Γρηγορόβιου Φερδινάνδου Ιστορία της πόλεως των Αθηνών σε μετάφραση του ιστορικού και πρωθυπουργού της Ελλάδας Σπυρίδωνος Λάμπρου, αναφέρεται στην Αθήνα, σε έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της ιστορίας της ανθρωπότητας από άποψη πνευματικής ακτινοβολίας. Ο Γερμανός συγγραφέας και ιστορικός Γρηγορόβιος παράλληλα με την εντατική ενασχόλησή του με την μεσαιωνική ιστορία της Ρώμης, περιηγείται σε Ελλάδα και Μικρά Ασία, στα μέρη που γεννήθηκε ο ελληνικός πολιτισμός, ο πνευματικός διαμορφωτής του ρωμαϊκού μεγαλείου. Στο έργο Ιστορία της πόλεως της Ρώμης κατά τους μέσους αιώνας του ίδιου συγγραφέα, συναντάμε σπέρματα της Ιστορίας των Αθηνών κατά τους μέσους αιώνας (αναφορές στην Εισαγωγή του έργου, διαμονή του αυτοκράτορα Κωνστάντιου Β΄ αρχικά στην Αθήνα και έπειτα στην Ρώμη). Προηγήθηκαν μάλιστα της Ιστορίας των Αθηνών δύο δοκιμαστικές μονογραφίες, «Αθηναΐς, ιστορία αυτοκράτειρας του Βυζαντίου» και η πραγματεία «Αι Αθήναι κατά τους σκοτεινούς αιώνας». Ο ιστορικός βίος των Ελλήνων αποχωρώντας από την Αθήνα, αποδημεί στο Βυζάντιο. Πολλές δυνάμεις μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνες, ανεξάρτητες ή σε συνδυασμό, για την διάλυση του αρχαίου κόσμου των Ελλήνων. Η Ρώμη, ο χριστιανισμός, οι επιδρομές των βαρβάρων, Γότθων, Σλάβων, Αράβων, Τουρανίων, τέλος και αυτό το Βυζάντιο… Μέσω της Κωνσταντινούπολης, η ιστορία επισφράγισε την μεταμόρφωση της Ελλάδας και της ελληνικής Ανατολής. Μέσω της Κωνσταντινούπολης γεννιέται ο βυζαντινός ελληνισμός, μέσα στον οποίο συνυπάρχουν ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός, ο πολιτειακός βίος των Ρωμαίων, ο χριστιανισμός και ο κόσμος των βαρβάρων.