Svacoxo - Laz Yer Adları Sözlüğü

ÖNSÖZ Zengin bitki örtüsü, engebeli arazi yapısı ve bol yağmuruyla bilinen Doğu Karadeniz, sadece ormanları, yaylaları, sarp kayaları, derin vadileri ile değil, orada konuşulan çeşitli dil ve lehçeler ve bunların konumaddi, manevi kültürüyle de el değmemiş, bakir bir coğrafyadır. Burada, özelikle dilbilimi alanında, her araştırmacının ilgisini çekebilecek, her dalda pek çok materyal bulmak mümkündür. Bu çeşitlilik kuşkusuz ki yörenin tarihi ve sosyolojik yapısı ile yakından ilgilidir. Yöre tarihi, Roma, Pers, Bizans, Osmanlı gibi emperyal kültürlerle yerel otokton kültürlerin çatışmaları ve bir ölçüde kaynaşmaları şeklinde özetlenebilir. İlginç olansa, bu devasa imparatorlukların yerel kültürleri hiçbir zaman tam olarak asimile edememesi ve bu yüzden de yerel kültürlerin her alanda birçok arkaik özelliği günümüze kadar taşımış olmalarıdır. Lazca, bu topraklarda binlerce yıldan beri varlığını koruyarak devam ettirebilmiş dillerden sadece biridir ve tıpkı bu topraklardaki diğer diller gibi, günümüzde ölüm kalım mücadelesi vermektedir. Her geçen gün Lazca konuşanların sayısı azalmakta, çocuklara Lazca öğretilmemektedir. Antik dönemlerden beri Doğu Karadeniz coğrafyasında konuşulan bu lisan günümüzde “tehlike altındaki diller”sınıfına dahil olmuştur. Ana dili Lazca olan ve bu dilin yaşaması için uzun yıllardır çaba sarfeden bizlerin, bu durumda yapılabileceği işlerden biri ve belkide en önemlisi elbette ki bu dilin yazıya geçirilmesi için çalışmaktır. Bunun için de, yerinde araştırmalara; masalların, hikâyelerin, bilmecelerin, manilerin, destanların, sözcük dağarcığının, semt, akarsu, dağ, bahçe, insan isimlerinin derlenmesine, kısaca halkın bugünlere kadar getirmeyi başardığı sözlü ürünlerin kayıt altına alınmasına ihtiyaç vardır. Hiç bir kurumsal ve maddi destek almadan, yıllardır az sayıdaki gönüllünün yapmaya çalıştığı esas olarak bundan ibarettir. 12 Elinizdeki kitap bu çabaların bir ürünüdür ve temel amacı, söz konusu yörede yaşayan halkın, coğrafyayı adlandırma eğilimlerini ve bunun ürünlerini kayıt altına almak ve geleceğe taşımaktır. 2002 yılında bir köy monografisi anketiyle başlayıp, pek çok gönüllü insanın katılımı ve desteğiyle bu günlere gelen bu çalışma, bir noktaya kadar başarılı oldu ve böylece yer adlarının oldukça önemli bir kısmı kayda alındı. Yer adlarının derlenmesinde kaynaklık ederek destekleyen dostlarımızınla birlikte, Hasan Uzunhasanoğlu, Filiz Acar, Paluri Arzu Kal ve Sevinç Özgen’in özverili çabalarını anmak ve teşekkür etmek istiyoruz. Adını andığımız bu kişiler, çok sayıda köyün yer adlarını derlemiş ve tarafımıza ulaştırmışlardır. Derleme sürecinde, Megrel Dilbilimci Guram Kartozia’nin yıllar önce çok sayıda Laz köyünde, başka pek çok sözlü kültür materyali ile birlikte yer isimlerini de derlediğini öğrenmemiz bizim açımızdan sevindirici olmuştur. Çünkü hem doğru yolda olduğumuzu çok sağlam bir kaynaktan öğrenmiş olduk, hem de ulaşamadığımız birçok köy hakkında az da olsa bilgi edindik. Bundan dolayı kendisine minnettarız. Yer isimlerinin derlenmesinde alan çalışması ve soruşturma yöntemi kullanılmış, özellikle köyde uzun müddet yaşamış kişilerden ve kadınlardan bilgi alma yoluna gidilmiştir. Koşullar el verdiğince köylerde birebir derlemeler yapılmış, bu arada şehirlere göç etmiş kişilerden de yararlanılmıştır. Bununla birlikte, mümkün olduğunca, toplanan materyalin aynı köyden başka kişilerce de teyit edilmesine önem verilmiştir. Kitapta görüleceği üzere, bazı köylerde derlenen yer adı sayısı çok iken, bazı köylerde bu sayı daha azdır. Bunun başlıca nedeni, bu alanlarda detaylı çalışmanın yapılamamış olmasıdır. Zira görülmüştür ki, kişiler yaşadıkları köyün tüm yer adlarını değil, daha çok kendi kullandıkları arazilerin isimlerini hatırlayabilmektedirler. Bundan dolayı bir köydeki arazi parçalarının hepsinin adını derleyebilmek için, farklı mahalle ve akraba gruplarından çok sayıda insandan veri toplamak gerekmektedir. Bu, bizim gibi imkânsızlıklar içinde çalışan gönüllüler için, çoğu zaman mümkün olmamıştır. Daha çok bilgi toplanabilmesi, 13 ancak daha çok gönüllünün bu çalışmayı desteklemesi ile mümkün olabilecektir. Bu çalışma Laz yer isimleri konusunda hazırlanmış ilk kitap olma özelliği taşımakla birlikte, Laz yer isimlerinin tümünü derlendiği iddiasında değildir. Böyle bir iddia, bu alanda, bundan sonra yapacak bir iş kalmadığı anlamına gelir ki, tam tersine, henüz işin başında bulunmaktayız. Ancak, sağlam bir yol ve yöntem yakaladığımızı, Laz yer isimlerinin, en azından bir kısmını kayıt altına aldığımızı da belirtmemiz gerekir. Ayrıca, kitabın genel olarak Laz yer isimleri hakkında yeterince bilgilendirici olduğu görülecektir. Svacoxo (sva “yer”, coxo “ad, isim”) adını verdiğimiz bu kitapta, hafızalardan silinmiş çok sayıda yer adını görecek ve onları yeniden hatırlayacaksınız. Diğer bütün coğrafyalarda olduğu gibi, her yer adında, dilbilimsel anlam ve öneminin ötesinde, orada yaşamış, o topraklara emek vermiş insanların hatıraları, emekleri, ruhları vardır. Biz istiyoruz ki, atalarımızın alın terleri ve emekleriyle yoğrulmuş, dilleriyle isim bulmuş bu coğrafya unsurlarının adları yok olmasın, kuşaklar boyunca o yerlerin gerçek sahiplerinin dilleriyle birlikte, adları var olsun...